JOINT VENTURE (ORTAK GİRİŞİM) SÖZLEŞMELERİ: TBK VE TTK KAPSAMINDA ADİ ORTAKLIK VE SERMAYE ŞİRKETİ AYRIMI, STRATEJİK YAPILANDIRMA, FESİH VE UYUŞMAZLIK REHBERİ

JOINT VENTURE (ORTAK GİRİŞİM) SÖZLEŞMELERİ: TBK VE TTK KAPSAMINDA ADİ ORTAKLIK VE SERMAYE ŞİRKETİ AYRIMI, STRATEJİK YAPILANDIRMA, FESİH VE UYUŞMAZLIK REHBERİ

Küreselleşen pazar koşulları, yüksek sermaye gerektiren projeler, teknolojik dönüşüm ve uluslararası alandaki riski bölüşme ihtiyacı, sermaye şirketlerini tek başlarına üstlenemeyecekleri büyüklükteki işleri ortaklaşa yürütmeye sevk etmiştir. Bu ticari gereksinimin bir sonucu olarak ortaya çıkan Joint Venture (Ortak Girişim), iki veya daha fazla bağımsız hukuki kişinin, belirli bir ticari gayeyi gerçekleştirmek, riski ve kârı paylaşmak amacıyla bir araya gelerek kurdukları stratejik iş birliği modelidir.

Türk hukuk sisteminde doğrudan "Joint Venture Sözleşmesi" adı altında müstakil bir kanuni düzenleme bulunmamaktadır. Bu durum, sözleşmenin isimsiz (atipik) sözleşme niteliği taşımasına yol açar. Uygulamada ve doktrinde, taraflar arasındaki ilişkinin hukuki karakteri belirlenirken Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 620 ve devamında düzenlenen adi ortaklık hükümleri esas alınır. Uygulamada doğru kurgulanmamış bir Joint Venture sözleşmesi, projenin başarısızlığından öte, taraflar arasında yıllarca sürecek ağır tazminat ve tasfiye davalarına yol açmaktadır.

2. JOİNT VENTURE TÜRLERİ VE HUKUKİ NİTELİĞİ

Joint Venture yapıları, tarafların amaçlarına, projenin niteliğine ve kurulan ortaklığın tüzel kişilik kazanıp kazanmamasına göre temel olarak iki farklı modelde tezahür eder.

A. Sözleşmesel Joint Venture (Contractual / Non-Equity JV)

Sözleşmesel Joint Venture yapısında, taraflar yeni bir şirket kurmaksızın yalnızca akdettikleri sözleşme çerçevesinde bir araya gelirler. Ortak gayeye ulaşmak için sermaye ve emeklerini birleştirirler ancak üçüncü kişiler nezdinde müstakil bir tüzel kişilik doğmaz.

Hukuki Niteliği: Sözleşmesel Joint Venture, aksi yönde bir tüzel kişilik iradesi ortaya konulmadığı sürece Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 620 vd. hükümleri uyarınca adi ortaklık hükmündedir ve TBK m. 620/2 uyarınca kanunda öngörülen ortaklıkların ayırt edici niteliklerini taşımayan tüm birleşmelere bu hükümler uygulanır.

Tüzel Kişilik: Bulunmaz.

Taraf Ehliyeti: Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) uyarınca adi ortaklığın taraf ehliyeti bulunmadığından, davalar ortakların tamamına karşı açılır veya ortakların tamamı tarafından açılır (Mecburi dava arkadaşlığı).

B. Sermaye Katılımlı Joint Venture (Equity / Corporate JV)

Bu modelde taraflar, aralarındaki sözleşmesel taahhütlerin ötesinde, Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümlerine tabi yeni bir ticaret şirketi (genellikle Anonim Şirket veya Limited Şirket) kurarlar.

Hukuki Niteliği: Ticaret şirketi çatısı altında faaliyet gösteren, arka planda bir hissedarlar sözleşmesi (Shareholders' Agreement - SHA) ile yönetilen karma bir yapıdır.

Tüzel Kişilik: Var (Kurulan Anonim veya Limited Şirket).

Sorumluluk Rejimi: Şirketin borçlarından dolayı kural olarak sadece şirket malvarlığı sorumludur; ortaklar taahhüt ettikleri sermaye ile sınırlı sorumludur.

3. SÖZLEŞMESEL JOINT VENTURE İLE KONSORSİYUM AYRIMI

Uygulamada en sık yapılan ve telafisi güç hukuki kayıplara yol açan hataların başında Joint Venture (İş Ortaklığı) ile Konsorsiyum kavramlarının birbiriyle karıştırılması gelmektedir. Uyuşmazlıkların temel kaynağı, tarafların imzaladıkları metnin gerçek hukuki niteliğini ve sorumluluk rejimini doğru analiz edememiş olmalarıdır.

Hukuki Ayrımın Temel Kriterleri

• Hak ve Borçların Bölünmesi: Konsorsiyumda taraflar, projenin farklı ve bağımsız bölümlerini (örneğin bir inşaat projesinde bir tarafın altyapı, diğer tarafın üst yapı veya elektromekanik işleri üstlenmesi) taahhüt ederler. Joint Venture’da ise işin tamamı ortaklaşa yürütülür.
• Sorumluluk Rejimi: Konsorsiyumda her bir ortak işverene karşı yalnızca kendisinin üstlendiği kısımdan sorumludur (Münferit Sorumluluk). Joint Venture’da ise TBK m. 638/3 gereğince tüm ortaklar işverene ve üçüncü kişilere karşı müteselsil olarak sorumludur.

ÖNEMLİ HUKUKİ NOT: Kamu İhale Kanunu m. 14 uyarınca, iş ortaklığı (Joint Venture) üyeleri hak ve borçlarıyla işin tümünden sorumlu iken, konsorsiyum üyeleri işin kendi uzmanlık alanlarına ilişkin kısmından sorumludur. Sözleşmeye "Konsorsiyum" yazılmasına rağmen fiili uygulamada işin birlikte yürütülmesi halinde Yargıtay, müteselsil sorumluluk doğuran İş Ortaklığı karinesini uygular.

4. TÜRKLER VE YABANCI UNSURLI JOINT VENTURE SÖZLEŞMELERİNİN TEMEL UNSURLARI VE MADDELERİ

Kapsamlı bir Joint Venture sözleşmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkları henüz başlamadan engelleyecek koruyucu mekanizmalarla donatılmalıdır. Profesyonel bir sözleşme metninde yer alması gereken kritik klozlar şunlardır:

1. Preambül ve Sözleşmenin Amacı (Preamble & Purpose): Ortaklığın hangi somut projeyi gerçekleştirmek üzere kurulduğu, projenin süresi ve kapsamı tereddüde yer bırakmayacak açıklıkta tanımlanmalıdır.
2. Sermaye Oranları ve Katkı Payları (Capital Contributions): Ortakların ortaklığa koymayı taahhüt ettikleri edimler belirlenmelidir. Bu edimler nakit para olabileceği gibi; gayrimenkul, makine parka kullanımı, patent, lisans, know-how, ticari itibar veya emek de olabilir.
3. Yönetim ve Temsil Yetkisi (Governance & Representation): Ortaklığı kimin, hangi sınırlar çerçevesinde temsil edeceği, kararların nitelikli çoğunlukla mı yoksa oy birliğiyle mi alınacağı düzenlenmelidir. Genellikle bir Lider Ortak (Pilot Partner) seçilerek üçüncü kişiler nezdindeki temsil basitleştirilir.
4. Tıkanıklık Çözüm Mekanizmaları (Deadlock Clauses): Yönetim kurulunda veya ortaklar kurulunda eşit oy oranları sebebiyle karar alınamaması durumunda şirketin felç olmasını engelleyecek hükümler eklenmelidir. Russian Roulette (Rus Ruleti Klozu), Texas Shoot-out ve Call Option / Put Option (Alım / Satım Opsiyonları) bu kapsamda düzenlenebilir.
5. Gizlilik ve Rekabet Etmeme Yükümlülüğü (NDA & Non-Compete): Ortakların, JV faaliyeti devam ederken ve JV sona erdikten sonra belirli bir süre boyunca (örneğin 2 yıl) aynı coğrafi bölgede benzer bir ticari faaliyette bulunması engellenmeli; ihlal hali için caydırıcı cezai şart (TBK m. 179) öngörülmelidir.

5. MÜTESELSİL SORUMLULUK REJİMİ VE ÜÇÜNCÜ KİŞİLERLE İLİŞKİLER

Sözleşmesel Joint Venture (Adi Ortaklık) yapısında, TBK m. 638/3 ve m. 640/2 uyarınca, ortakların ortaklık gayesi çerçevesinde üstlendikleri borçlardan dolayı üçüncü kişilere karşı sorumluluğu doğrudan, birinci derecede, şahsi ve müteselsildir.

Uygulamada sıkça düşülen hatalardan biri, sözleşmeye konulacak bir kloz ile üçüncü kişilere karşı müteselsil sorumluluğun pay oranında sınırlandırılabileceği düşüncesidir.

Hukuki Gerçek: Tarafların kendi aralarında yapacakları iç sözleşmede sorumluluk oranlarını belirlemeleri (örneğin %70-%30) mümkündür ve bu iç ilişkide geçerlidir. Ancak bu sözleşme maddesi, alacağını talep eden 3. kişilere veya idareye karşı ileri sürülemez. Dış ilişkide her iki ortak da borcun %100'ünden müteselsilen sorumludur. İç ilişkideki oran, ancak ödemeyi yapan ortağın diğer ortağa rücu etmesi aşamasında dikkate alınır.

6. SÖZLEŞME ÖNCESİ PROTOKOL (LOI / MOU) VE CULPA IN CONTRAHENDO SORUMLULUĞU

Büyük ölçekli Joint Venture projelerinde, nihai sözleşme imzalanmadan önce aylar süren müzakere süreçleri yaşanmaktadır. Bu süreçte taraflar genellikle Niyet Mektubu (Letter of Intent - LOI) veya Mutabakat Zaptı (Memorandum of Understanding - MOU) imzalar.

Hukuki Risk: Culpa in Contrahendo (Sözleşme Öncesi Taksir)

Uygulamada yapılan en büyük hata, LOI ve MOU metinlerinin bağlayıcı olmadığı varsayımıyla fütursuzca hareket edilmesidir. Türk Borçlar Kanunu'nun genel ilkeleri ve Yargıtay yerleşik içtihatları uyarınca; Müzakereleri haklı bir sebep olmaksızın dürüstlük kuralına aykırı olarak aniden kesen taraf, karşı tarafın uğradığı olumsuz zararları (menfi zarar) tazmin etmekle yükümlüdür. Sözleşme öncesi görüşmelerde güven ilişkisi ihlal edildiğinde doğan bu sorumluluk tipine doktrinde Culpa in Contrahendo adı verilir. Raporlama ve hazırlık masrafları, ekspertiz giderleri ve kaçırılan alternatif ticari fırsatlar bu kapsamda tazmin ettirilebilir.

7. VERGİ HUKUKU VE SGK MEVZUATI AÇISINDAN JOINT VENTURE

Joint Venture yapılarının vergilendirme rejimi, ortaklığın kurumsal yapısına göre farklılık gösterir.

A. Kurumlar Vergisi Mükellefiyeti

Kurumlar Vergisi Kanunu (KVK) m. 1/1-d uyarınca, İş Ortaklıkları istemeleri halinde Kurumlar Vergisi mükellefi olabilirler. Bunun için şu şartlar aranır:

• Ortaklardan en az birinin kurumlar vergisi mükellefi olması,
• Ortaklığın belli bir işi bitirmeyi taahhüt etmesi,
• Birlikte mülkiyet esasına göre yürütülmesi.

Eğer Joint Venture bu şekilde mükellefiyet tesis ettirirse, vergi muhatabı doğrudan iş ortaklığı tüzel kişiliği (vergi tekniği açısından) olur. Aksi takdirde, elde edilen kazanç adi ortaklık esaslarına göre şeffaf kabul edilir ve kâr/zarar ortakların kendi kurum/gelir vergisi beyannamelerine aktarılarak vergilendirilir.

B. SGK ve İş Hukuku Sorumluluğu

İş Kanunu m. 2 uyarınca, Adi Ortaklık şeklinde kurulan Joint Venture şantiyelerinde/iş yerlerinde çalışan işçilerin kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, iş kazası tazminatları ve ödenmeyen SGK primlerinden tüm Joint Venture ortakları müştereken ve müteselsilen sorumludur.

8. JOINT VENTURE SÖZLEŞMELERİNİN SONA ERMESİ VE TASFİYE SÜRECİ

Ortaklığın amacına ulaşması, kararlaştırılan sürenin dolması, imkansızlık veya ortaklardan birinin iflası/fesih talebi ile Joint Venture sona erer. Sona erme ile birlikte Tasfiye Süreci başlar.

Tasfiye Usulü (TBK m. 642 vd.)

1. Malvarlığının Tespiti ve Borçların Ödenmesi: Ortaklığın elindeki tüm aktifler nakde çevrilir, öncelikle üçüncü kişilere olan borçlar ödenir.
2. Sermaye Paylarının İadesi: Borçlar ödendikten sonra kalan malvarlığından, ortakların koydukları sermaye payları kendilerine iade edilir.
3. Kâr veya Zararın Dağıtımı: Tüm giderler ve sermaye iadeleri yapıldıktan sonra geriye bir değer kalırsa bu kâr; aktifler borçları karşılamıyorsa doğan zarar, sözleşmedeki oranlara (yoksa eşit olarak) göre paylaştırılır.

Tasfiye sürecinde yöneticilik yapan ortağın hesap verme yükümlülüğü (TBK m. 626) eksiksiz işletilmelidir. Uygulamada en çok açılan davalar, lider ortağın ortaklık hesaplarını şeffaf yönetmemesinden kaynaklanan "Adi Ortaklığın Feshi ve Tasfiyesi (Eda/Hesap Verilmesi)" davalarıdır.

9. UYUŞMAZLIKLARIN ÇÖZÜMÜ VE ULUSLARARASI TAHKİM

Uluslararası unsurlu veya yüksek bütçeli Joint Venture sözleşmelerinde uyuşmazlıkların milli mahkemelerde çözümlenmesi; uzmanlık eksikliği, uzun yargılama süreleri ve gizlilik ihlali gibi riskler barındırır. Bu nedenle, uyuşmazlık çözüm şartı (Dispute Resolution Clause) olarak Tahkim (Arbitration) mekanizması tercih edilmelidir.

Örnek Model Tahkim Klozu (ICC / ISTAC)

"İşbu sözleşmeden doğan veya bu sözleşmeyle ilişkili olan tüm uyuşmazlıklar, İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC) Tahkim Kuralları uyarınca nihai olarak tahkim yoluyla çözümlenecektir. Tahkim yeri İstanbul/Türkiye, tahkim dili Türkçe/İngilizce olacaktır. Hakem sayısı [1 veya 3] olarak belirlenmiştir."

Tahkim şartı eklenirken, yetkili hukukun (Governing Law) ve tahkim yerinin (Seat of Arbitration) açıkça yazılması, kararların New York Sözleşmesi (1958) kapsamında icra edilebilirliği açısından hayati önem taşır.

10. GÜNCEL YARGITAY KARARLARI IŞIĞINDA JOINT VENTURE UYUŞMAZLIKLARI

Yargıtay içtihatları, Joint Venture ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda somut olayın niteliğine göre şekillenmektedir:

A. Taraf Ehliyeti ve Mecburi Dava Arkadaşlığı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2018/11-102 K. 2021/455: "Adi ortaklık (Joint Venture) tüzel kişiliği bulunmadığından taraf ehliyetine sahip değildir. Adi ortaklık tarafından veya adi ortaklığa karşı açılacak davalarda tüm ortakların birlikte hareket etmesi, elbirliği mülkiyeti hükümleri gereğince zorunludur."

B. Lider Ortağın Temsil Yetkisinin Sınırları

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2020/3112 K. 2022/1450: "Joint Venture sözleşmesinde lider ortağa verilen temsil yetkisi, aksi sözleşmede açıkça öngörülmedikçe, ortaklığın temel yapısını değiştirecek veya ortaklığı sonlandıracak nitelikteki tasarruf işlemlerini kapsamaz. Bu tür işlemler için tüm ortakların muvafakati şarttır."

11. ÖZET

Joint Venture (Ortak Girişim) Sözleşmesi, iki veya daha fazla gerçek/tüzel kişinin belirli bir ticari projeyi gerçekleştirmek, riski ve kârı paylaşmak amacıyla oluşturdukları hukuki ortaklıktır. Tüzel kişiliği olmayan sözleşmesel modelde Türk Borçlar Kanunu adi ortaklık hükümleri uygulanır. Ortakların üçüncü kişilere karşı sorumluluğu kural olarak müteselsildir.

12. SIKÇA SORULAN SORULAR

1. Joint Venture sözleşmesi noterde yapılmak zorunda mıdır?

TBK m. 620 uyarınca Joint Venture sözleşmesi kural olarak şekil şartına tabi değildir. Ancak ortaklığa sermaye olarak gayrimenkul mülkiyeti veya sınırlı ayni hak devri taahhüt ediliyorsa, TBK m. 237 ve Tapu Kanunu m. 26 gereğince tapuda resmi şekilde veya taşınmaz satış vaadı şeklinde yapılmalıdır. Aksi halde sözleşmenin taşınmaza ilişkin kısmı geçersiz olur.

2. Joint Venture ortaklığından tek taraflı çıkmak mümkün müdür?

Sözleşmede aksine bir hüküm yoksa, belirsiz süreli ortaklıklarda altı ay önceden ihbar etmek kaydıyla veya haklı sebebin varlığı halinde (TBK m. 639) mahkeme kararıyla çıkma mümkündür.

3. Joint Venture ortakları kendi aralarında rekabet edebilir mi?

Hayır. TBK m. 626 gereğince ortaklar, ortaklığın amacına engel olacak veya zarar verecek işleri kendi veya başkaları hesabına yapamazlar (Sadakat ve Rekabet Etmeme Yükümlülüğü).

4. Konsorsiyum ile Joint Venture arasındaki en temel fark nedir?

Konsorsiyumda iş parçalara bölünür ve her ortak kendi kısmından (münferit) sorumludur. Joint Venture’da iş ortaklaşa yürütülür ve tüm ortaklar işin tamamından müteselsilen sorumludur.

5. Joint Venture vergi borçlarından kim sorumludur?

Sözleşmesel Joint Venture yapısında doğan kamu alacakları ve vergi borçlarından tüm ortaklar malvarlıklarıyla müteselsilen sorumludur.

6. Joint Venture sözleşmesinde yetkili mahkeme neresidir?

Tarafların tacir olması halinde HMK m. 17 uyarınca yetki sözleşmesi yapılabilir veya uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi kararlaştırılabilir.

13. İLETİŞİM

Joint Venture projeleri, yüksek finansal büyüklükleri ve karmaşık hukuki altyapıları nedeniyle en ufak bir taslak (kloz) hatasını dahi tolere edemeyen stratejik hamlelerdir. Sözleşme aşamasında öngörülmeyen tek bir kloz, milyonlarca dolarlık yatırımın kilitlenmesine veya telafisi imkansız tazminat yükümlülüklerine yol açabilmektedir.

Proaktif Hukuk ve Danışmanlık Bürosu olarak, 25 yılı aşan kurumsal tecrübemiz, uluslararası uyuşmazlık ve ticaret hukuku uzmanlığımızla ulusal ve uluslararası Joint Venture projelerinizin sözleşme müzakerelerinden tasfiye süreçlerine kadar her adımında yanınızdayız.

Risklerinizi Şansa Bırakmayın: Projenize özel risk analizi ve Joint Venture sözleşme yapılandırması için kıdemli hukuk ekibimizle profesyonel randevu sürecini başlatabilirsiniz.