HMK KAPSAMINDA YETKİ SÖZLEŞMESİ: GEÇERLİLİK ŞARTLARI, MÜNHASIRLIK VE YETKİ İTİRAZI USULÜ

HMK KAPSAMINDA YETKİ SÖZLEŞMESİ: GEÇERLİLİK ŞARTLARI, MÜNHASIRLIK VE YETKİ İTİRAZI USULÜ

Hukuk yargılamasında taraf iradelerinin özerkliği, dava usulü kurallarının elverdiği sınırlar dâhilinde geniş bir uygulama alanına sahiptir. Bu özerkliğin en somut tezahürlerinden biri de uyuşmazlığın hangi mahkemede görüleceğini tarafların kendi aralarında kararlaştırmalarına imkân tanıyan yetki sözleşmeleridir. Ancak 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK), mülga 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu (HUMK) döneminden farklı olarak yetki sözleşmesi akdetme serbestisini köklü bir biçimde sınırlandırmıştır.

Uygulamada en sık yapılan usuli hata; mülga 1086 sayılı HUMK döneminden kalma alışkanlıklarla tacir olmayan gerçek kişiler arasında düzenlenen sözleşmelere yetki şartı konularak, bu geçersiz kayda istinaden yetkisiz mahkemede dava ikame edilmesidir. Tacir sıfatına sahip olmayan taraflar arasındaki sözleşmelere konulan yetki kaydı usul hukuku bakımından geçersizdir. Bu kapsamda, HMK m. 17 çerçevesinde yetki sözleşmesinin hukuki niteliği, mülga mevzuat ile karşılaştırmalı analizi, geçerlilik unsurları ve taraf sıfatlarının tespiti davanın usulden reddedilmemesi bakımından ön şarttır.

1. HMK MADDE 17 ÇERÇEVESİNDE YETKİ SÖZLEŞMESİNİN HUKUKİ NİTELİĞİ

Yetki sözleşmesi, doğmuş veya ileride doğması muhtemel belirli bir hukuki ilişkiden kaynaklanan uyuşmazlıkların, kanunen yetkili kılınan mahkemeler dışında taraflarca belirlenen bir veya birkaç mahkemede çözümlenmesini sağlayan usul hukuku sözleşmesidir. 6100 sayılı Kanun’un 17. maddesi söz konusu müesseseyi şu şekilde düzenlemiştir:

"Tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarında doğmuş veya doğabilecek bir uyuşmazlık hakkında, bir veya birden fazla mahkemeyi yetkili kılabilirler. Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça dava sadece sözleşmeyle belirlenen bu mahkemelerde açılır."

HMK uyarınca yapılan bir yetki sözleşmesi, maddi hukuk sözleşmesinden bağımsız olarak usul hukuku hükümlerine tabidir. Taraf iradelerinin uyuşmasıyla kurulan bu işlem, doğrudan doğruya mahkemenin yetki alanını etkiler. Yetki sözleşmesi bağımsız bir sözleşme şeklinde akdedilebileceği gibi, asıl borç ilişkisini kuran bir sözleşmenin içerisine yetki şartı (kloz) olarak da eklenebilir.

2. MÜLGA HUMK İLE 6100 SAYILI HMK ARASINDAKİ FARKLAR: HUKUKİ KARŞILAŞTIRMA

1086 sayılı mülga HUMK m. 22 hükmü uyarınca, borç ilişkisinin tarafları her kim olursa olsun aralarında yetki sözleşmesi yapabilmekteydi. Bu durum, özellikle ekonomik olarak daha güçlü konumda bulunan tarafın (örneğin satıcı, kiralayan veya banka), zayıf durumda olan tüketici veya küçük esnafa kendi bulunduğu yer mahkemesini dayatmasına yol açmaktaydı. 6100 sayılı HMK ile kanun koyucu bu adaletsizliğin önüne geçmek amacıyla koruyucu bir düzenlemeye gitmiştir.

Kanunlaşma sürecinde ortaya konulan bu radikal değişim, kamu düzenini ve usul ekonomisini gözetmekte olup, tacir olmayan kişilerin yetki anlaşması yapma yetkisini tamamen ellerinden almıştır.

3. YETKİ SÖZLEŞMESİNİN ŞEKİL VE İÇERİK ŞARTLARI

Yetki sözleşmesinin hukuken geçerli bir hüküm ve sonuç doğurabilmesi için kanunda aranan şekil ve içerik şartlarına eksiksiz uyulması zorunludur. Aksine hareket edilmesi yetki kaydının kesin hükümsüzlüğü sonucunu doğurur.

• TARAF EHLİYETİ: Tacir veya Kamu Tüzel Kişisi Olma
• ŞEKİL ŞARTI: Yazılı Yapılması Zorunludur
• İÇERİK VE KONU: Belirli/Belirlenebilir Mahkeme ve İlişki

Yazılı Şekil Şartı (HMK m. 18/2)

HMK m. 18/2 uyarınca yetki sözleşmesinin geçerli olması, yazılı şekilde yapılmasına bağlıdır. Sözleşmenin yazılı olması bir ispat şartı değil, sıhhat (geçerlilik) şartıdır. Tarafların yetki hususunda sözlü olarak anlaşmaları, mesajlaşmaları veya zımni kabulde bulunmaları yetki sözleşmesini geçerli kılmaz. Metnin taraflarca veya yetkili temsilcilerince imzalanmış olması şarttır. 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu uyarınca güvenli elektronik imza ile oluşturulan metinler de yazılı şekil şartını sağlar.

Belirli veya Belirlenebilir Mahkeme Şartı

Sözleşmede yetkili kılınan mahkemenin tereddüde yer vermeyecek açıklıkta yazılması gerekmektedir. "İşbu sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda İstanbul Mahkemeleri yetkilidir" ifadesi belirli bir mahkemeyi işaret eder. Ancak uygulamada sıkça düşülen hata, bölge veya soyut coğrafi alan tanımlamaları yapılmasıdır.

• "Marmara Bölgesi Mahkemeleri yetkilidir" ➔ GEÇERSİZ (Belirsiz)
• "Alacaklının ikametgâhının bulunduğu yer mahkemeleri yetkilidir" ➔ GEÇERSİZ (Gezici/değişken yetki yaratması ve sözleşme anında kesin coğrafi belirlilik taşımaması sebebiyle)

4. TARAF EHLİYETİ KAPSAMINDA TACİR VE KAMU TÜZEL KİŞİSİ KAVRAMLARI

HMK m. 17 uyarınca yetki sözleşmesini yalnızca iki grup süje akdedebilir: Tacirler ve Kamu Tüzel Kişileri.

Tacir Sıfatının Tespiti

Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 12 uyarınca bir ticari işletmeyi, kısmen dahi olsa, kendi adına işleten kişiye tacir denir. Tüzel kişi tacirler ise ticaret şirketleridir (Anonim, Limited, Kollektif, Komandit şirketler ve kooperatifler).

Esnaf ve sanatkârlar, TTK m. 15 kapsamında tacir sayılmazlar. Dolayısıyla bir esnaf ile bir anonim şirket arasında tanzim edilen yetki sözleşmesi, esnafın tacir sıfatı taşımaması sebebiyle tümden geçersizdir. Sözleşmenin imza tarihi itibarıyla tarafların ticaret sicil kayıtları ve tescil durumları re'sen ve öncelikle incelenmelidir.

Tacir Sıfatının Arandığı An

Uygulamada en çok tartışılan hususlardan biri, tarafların hangi anda tacir sıfatına sahip olmaları gerektiğidir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, sözleşmenin akdedildiği tarihte tarafların her ikisinin de tacir olması şarttır. Sözleşme imzalandıktan sonra taraflardan birinin tacir sıfatını kazanması veya kaybetmesi, kurulduğu anda geçersiz olan yetki şartına geçerlilik kazandırmaz.

5. MÜNHASIR VE EK YETKİ AYRIMI: TARAF İRADELERİNİN SINIRLARI

HMK m. 17’nin getirdiği en önemli yeniliklerden biri de aksi kararlaştırılmadıkça yetki sözleşmesinin münhasır (tek yetkili) yetki doğurmasıdır.

Münhasır Yetki Şartı

Taraflar sözleşmede aksini belirtmemişse, dava sadece sözleşmeyle belirlenen mahkemede açılabilir. Bu durumda HMK m. 6’da yer alan davalının yerleşim yeri mahkemesi veya HMK m. 10’da yer alan sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi yetkisini kaybeder.

Ek (Paralel) Yetki Şartı

Eğer taraflar kanunla belirlenen genel ve özel yetkili mahkemelerin yetkisinin saklı kalmasını, bunun yanında ek bir mahkemenin daha yetkili kılınmasını istiyorlarsa, bunu sözleşmede açıkça düzenlemelidirler.

Örnek Metin: "İşbu sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda Ankara Mahkemeleri yetkili olup, tarafların kanundan doğan genel yetkili mahkemelere başvurma hakkı saklıdır."

6. KESİN YETKİ HALLERİNDE YETKİ SÖZLEŞMESİNİN GEÇERSİZLİĞİ

Yetki sözleşmesi yapabilme özgürlüğü, kamu düzenini ilgilendiren kesin yetki halleri ile sınırlandırılmıştır. Kanunun kesin yetki kuralı koyduğu alanlarda taraflar tacir veya kamu tüzel kişisi olsalar dahi yetki sözleşmesi yapamazlar. Yapılmış olan yetki sözleşmeleri hukuki sonuç doğurmaz.

Kesin yetki sınırına takılan temel alanlar:

• Taşınmazın Aynına İlişkin Davalar (HMK m. 12): Taşınmaz üzerindeki mülkiyet, irtifak gibi ayni haklara ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. Yetki sözleşmesi yapılamaz.
• Miras Hukukuna İlişkin Davalar (HMK m. 11): Ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesinin yetkisi kesindir.
• Can Sigortalarında Yetki (HMK m. 15/2): Sigorta hukukundaki bazı kesin yetki kuralları saklıdır.
• Doğrudan İflas ve Konkordato Davaları (İİK m. 154, 285): Borçlunun muamele merkezinin bulunduğu yer Asliye Ticaret Mahkemesi kesin yetkilidir; bu husus kamu düzenine ilişkin olup sözleşmeyle bertaraf edilemez.

7. YETKİ İTİRAZININ USUL HUKUKUNDAKİ YERİ VE İLK İTİRAZ OLMASI

Kesin yetkinin bulunmadığı hallerde (yetki sözleşmesinin konu olduğu durumlar dâhil), mahkemenin yetkisi kamu düzenine ilişkin değildir. Bu nedenle hâkim, yetkisizlik durumunu re'sen (kendiliğinden) göz önüne alamaz.

1. Cevap Dilekçesi Süresi (2 Hafta)
2. İlk İtiraz Olarak Yetki İtirazı Yapılması
3. Somut Mahkeme Gösterildi mi? (USULE UYGUN) Mahkeme İtirazı İncelemeye Alır.
4. Somut Mahkeme Gösterilmedi mi? (GEÇERSİZ İTİRAZ) İtiraz Reddedilir, Mahkeme Yetkili Hale Gelir.

HMK Madde 116 Uyarınca İlk İtiraz Niteliği

Yetki itirazı bir "ilk itiraz"dır (HMK m. 116/1-a). Dava şartlarından farklı olarak, ilk itirazların esasa girilmeden önce ve belirli bir usul dâhilinde ileri sürülmesi şarttır.

Hak Düşürücü Süre: Cevap Dilekçesi Süresi

Yetki itirazı, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki hafta içinde verilecek cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. İki haftalık cevap süresi kaçırıldıktan sonra, ikinci cevap dilekçesiyle veya ıslah yoluyla yetki itirazında bulunulamaz. Cevap dilekçesinde yetki itirazı yapılmamışsa, yetkisiz mahkeme dahi yetkili hale gelir ve davalı artık yetkisizlik savunması yapamaz.

Yetkili Mahkemenin Gösterilmesi Zorunluluğu (HMK m. 19/2)

Yetki itirazında bulunan taraf, sadece "Mahkeme yetkisizdir" demekle yetinemez. İtiraz eden taraf, kendi kanaatine göre yetkili olan mahkemeyi (veya yetki sözleşmesine dayanıyorsa sözleşmeyle belirlenen mahkemeyi) somut olarak göstermek zorundadır. Yetkili mahkeme birden fazla ise tercihin açıklanması gerekir. Aksi halde yetki itirazı hiç yapılmamış sayılır.

8. MATBU SÖZLEŞMELER VE GENEL İŞLEM KOŞULLARI (GİK) KAPSAMINDA YETKİ KAYITLARI

Ticari hayatta sıklıkla matbu (tip) sözleşmeler kullanılmaktadır. Bir tarafın önceden hazırlayarak diğer tarafa sunduğu bu sözleşmelerdeki yetki şartları, Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 20-25 arasında düzenlenen Genel İşlem Koşulları denetimine tabidir.

Taraflar tacir olsa dahi, sözleşmedeki yetki kaydı karşı tarafın aleyhine dürüstlük kuralına aykırı bir şekilde ağırlaştırılmışsa veya müzakere edilmeden matbu olarak dayatılmışsa, TBK m. 21 uyarınca yazılmamış sayılma riski ile karşı karşıya kalır. Bu denetim mekanizması; yetki sözleşmesinin salt şekil şartlarına değil, sözleşmenin kurulma sürecindeki müzakere dengesine ve dürüstlük kuralına da tabi olduğunu ortaya koymaktadır.

9. TÜKETİCİ VE İŞ HUKUKUNDA YETKİ SÖZLEŞMESİ YASAĞI

Toplumsal ve ekonomik olarak korunan kesimler olan tüketiciler ve işçiler lehine emredici yetki kuralları getirilmiştir.

• Tüketici Uyuşmazlıkları: 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca tüketicilerle yapılan sözleşmelere konulan yetki şartları kesin olarak geçersizdir. Tüketici, kendi yerleşim yeri mahkemesinde dava açma hakkına sahiptir.
• İş Hukuku Uyuşmazlıkları: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 6 uyarınca, iş mahkemelerinde yetki kuralları kamu düzenine yakındır. İş sözleşmelerine konulan yetki kaydı geçersizdir; dava, davalının yerleşim yerinde veya işin yapıldığı yer mahkemesinde açılır.

10. GÜNCEL YARGITAY KARARLARI IŞIĞINDA YETKİ SÖZLEŞMESİ UYUŞMAZLIKLARI

Yargıtay içtihatları, yetki sözleşmelerinin somut olaylara uygulanmasında yol gösterici niteliktedir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/11-78 K. 2019/450

Özet: Tacir sıfatı sözleşmenin imzalandığı tarihte mevcut olmalıdır. Taraflardan birinin sözleşme tarihinde Esnaf Siciline kayıtlı olması durumunda, sözleşmede yer alan yetki şartı HMK m. 17 uyarınca geçersizdir. Sonradan Ticaret Siciline geçiş yapılması geçersiz sözleşmeye sıhhat kazandırmaz.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2021/3412 K. 2022/1054

Özet: HMK m. 17 gereğince yetki sözleşmesi aksi kararlaştırılmadıkça münhasır yetki doğurur. Davacı tacir, yetki sözleşmesinde belirlenen mahkeme dışında genel yetkili mahkemede dava açmış, davalı da süresinde yetki itirazında bulunarak sözleşmedeki mahkemeyi göstermişse; mahkemece yetkisizlik kararı verilerek dosyanın yetkili kılınan mahkemeye gönderilmesi gerekir.

11. YETKİSİZLİK KARARI SONRASI YAPILMASI GEREKEN USULİ İŞLEMLER (HMK m. 20)

Yetki itirazının kabulü üzerine mahkeme yetkisizlik kararı verir. Ancak bu karar ile dava sona ermez. Davanın yetkili mahkemede devam edebilmesi için HMK m. 20 uyarınca kesin ve emredici bir usuli sürecin takibi gerekir:

1. Kararın Kesinleşmesi: Yetkisizlik kararı kanun yoluna (İstinaf/Temyiz) açık ise kararın kesinleşmesi beklenir.
2. Başvuru Süresi: Yetkisizlik kararı kanun yoluna başvurulmadan kesinleşmişse bu sürenin dolduğu tarihten; kanun yoluna başvurulmuşsa yerel mahkemeye tebliğ edilen kesinleşmiş kararın taraflara tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde mahkemeye başvurularak dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi talep edilmelidir.
3. Hak Düşürücü Süre Riski: İki haftalık süre içinde dosyanın gönderilmesi talep edilmezse, dava açılmamış sayılır ve mahkemece bu doğrultuda karar verilir. Bu durum, zamanaşımı ve hak düşürücü süreler açısından telafisi imkânsız hak kayıplarına yol açar.

12. YETKİ İTİRAZI VE SÖZLEŞMELERİNDE EN SIK YAPILAN 5 HUKUKİ HATA

Yargılama pratiğinde hak kaybına yol açan yaygın hatalar ve hukuki çözümleri şunlardır:

1. Esnaf ile Tacir Ayrımını Göz Ardı Etmek: Şahıs firmalarının tamamını tacir sanarak sözleşmeye yetki şartı koymak. Çözüm: Sözleşme öncesinde karşı tarafın Ticaret Sicil Gazetesi kaydı sorgulanmalıdır.
2. Cevap Dilekçesi Süresini Kaçırıp Yetki İtirazında Bulunmak: İki haftalık cevap süresi geçtikten sonra yetki itirazı yapmak geçersizdir. Çözüm: Dava tebliğ alınır alınmaz ilk 14 gün içinde yetki itirazı ilk itiraz olarak sunulmalıdır.
3. İtiraz Dilekçesinde Yetkili Mahkemeyi Göstermemek: Sadece yetkisizlik beyanında bulunmak itirazı geçersiz kılar. Çözüm: İtiraz metninde yetkili mahkeme açık adı ve gerekçesiyle yazılmalıdır.
4. Kesinleşmemiş Yetkisizlik Kararı Üzerine Gönderme Talep Etmek: Karar kesinleşmeden dosya gönderilemez. Çözüm: Kesinleşme şerhi takip edilmeli, iki haftalık hak düşürücü süre kesinleşmeden itibaren hesaplanmalıdır.
5. Matbu Yetki Şartlarına Güvenmek: Müzakere edilmeyen standart sözleşme maddelerinin TBK m. 21 uyarınca geçersiz kalabileceğini unutmak. Çözüm: Yetki şartları sözleşme metninde özel olarak paraflandırılmalı ve müzakere edildiği belgelenmelidir.

13. SIKÇA SORULAN SORULAR (SSS)

Tacir olmayan kişiler arasında yapılan yetki sözleşmesi geçerli midir?

Cevap: Hayır. 6100 sayılı HMK m. 17 uyarınca yetki sözleşmesi yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında yapılabilir. Gerçek kişiler veya esnaflar arasında yapılan yetki sözleşmeleri hukuken geçersizdir.

Yetki sözleşmesi yapılması genel yetkili mahkemenin yetkisini kaldırır mı?

Cevap: Evet. Taraflar sözleşmede aksini açıkça kararlaştırmadıkça, HMK m. 17/1 gereğince yetki sözleşmesi münhasır (tek) yetki doğurur ve genel yetkili mahkemelerin yetkisini ortadan kaldırır. Dava sadece sözleşmede belirlenen mahkemede açılabilir.

Yetki itirazı davanın her aşamasında ileri sürülebilir mi?

Cevap: Hayır. Kesin yetki halleri dışındaki yetki itirazı bir "ilk itiraz"dır. Davalının dava dilekçesine karşı vereceği 2 haftalık cevap dilekçesi süresi içinde ileri sürülmesi şarttır. Aksi halde mahkeme yetkili hale gelir.

Yetki sözleşmesinde mahkeme adı yazmayıp il belirtilmesi yeterli midir?

Cevap: Evet. Yetki sözleşmesinde somut yargı çevresinin (il veya ilçe) gösterilmesi belirlilik şartı için yeterlidir. Örneğin 'İzmir Mahkemeleri yetkilidir' kaydı geçerli olup, davanın türüne göre görevli mahkemenin (Asliye Ticaret, Asliye Hukuk vb.) İzmir yargı çevresindeki birimi yetkili hale gelir; zira yetki sözleşmesi ile kanuni görev kuralları değiştirilemez.

İşçi ve işveren sözleşmeyle yetkili mahkemeyi değiştirebilir mi?

Cevap: Hayır. İş hukuku mevzuatı gereğince iş mahkemelerinin yetkisine ilişkin kurallar emredici niteliktedir. İş sözleşmelerine konulan yetki kayıtları tümden geçersizdir.

14. SONUÇ VE PROAKTİF HUKUK DANIŞMANLIK

Yetki sözleşmeleri, usul hukukunun teknik detaylarıyla örülü, hatalı bir adımda davanın usulden reddine veya görevsiz/yetkisiz mahkemelerde yıllar sürecek zaman kayıplarına yol açabilen kritik hukuki işlemlerdir. Tacir sıfatının doğru tespiti, yazılı şekil şartının sıhhati, cevap dilekçesindeki hak düşürücü sürelerin yönetimi ve Yargıtay’ın güncel içtihat paralelinde savunma kurgulanması, ticari itibarın ve maddi varlıkların korunması açısından hayati önem taşır.

Proaktif Hukuk ve Danışmanlık Bürosu olarak, 25 yılı aşan köklü kurumsal tecrübemiz ve uzman avukat kadromuzla; şirketler hukuku, ticari sözleşmelerin tanzimi ve dava süreçlerinin usul hukukuna uygun yönetilmesi noktasında müvekkillerimize stratejik hukuk danışmanlığı sunmaktayız. Şirketinizin yetki anlaşmalarının hukuki denetimi ve yetki itirazı süreçlerinde hak kaybına uğramamak için uzman ekibimizle iletişime geçerek profesyonel randevu sürecinizi başlatabilirsiniz.

Özet

Yetki Sözleşmesi Nedir? Geçerlilik Şartları Nelerdir? HMK m. 17 uyarınca yetki sözleşmesi; yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında, doğmuş veya doğabilecek bir uyuşmazlık hakkında yazılı şekilde yapılan usul sözleşmesidir. Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça münhasır yetki doğurur. Kesin yetki hallerinde yapılamaz; yetki itirazı 2 haftalık cevap süresinde ilk itiraz olarak sunulmalıdır.

Ticari uyuşmazlıklarınızda yetkili mahkemenin yanlış tespiti nedeniyle hak kayıpları ve zaman kaybı yaşamayın. Sözleşmelerinizin yetki şartlarını güvence altına almak ve dava süreçlerinde 25 yıllık tecrübeden yararlanmak için Proaktif Hukuk ve Danışmanlık Bürosu uzman avukat kadrosu ile hemen randevu oluşturun.